داوری مقاله­ها و نقش آن در کیفیت علمی یک مجله

مجله و انواع آن

یکی از منابع اطلاعاتی که به انتشار افکار و اندیشه­های نو می­پردازد، مجله  (Journal)  است. مجله، نوعی ادواری است كه با انتشار مقاله‌های علمی به گسترش و اشاعه اندیشه­های نو، اطلاعات، دانش و نتایج پژوهش­ها درباره پيشرفت‌هاي جاری در يك حوزه علمی خاص می­پردازد. یک مقاله علمی توسط پژوهشگر(ان) نوشته می‌شود. به­طور کلی، یک مقاله علمی شامل عناصر زیر است: عنوان، نام و مشخصات نویسنده، چکیده، کلیدواژه‌ها، مقدمه، پیشینه پژوهش، روش­شناسی، تجزیه و تحلیل داده‌ها، نتیجه­گیری، فهرست منابع یا کتابشناسی. مقاله‌های علمی اغلب طولانی هستند و در پایان حاوی فهرستی از آثار استناد شده در متن مقاله هستند که به فهرست منابع یا کتابشناسی موسوم است.

مجله‌ها به لحاظ دامنه شمول و حوزه موضوعی به دو دسته عمومی و تخصصی، از لحاظ قالب انتشار به دو دسته کاغذی و الکترونیکی و از لحاظ اعتبار به دو دسته علمی-پژوهشی و علمی-ترویجی تقسیم می‌شوند. مجله کاغذی، مجله‌ای است که به شکل سنتی چاپ و انتشار می‌یابد. مجله الکترونیکی(Electronic Journal)، به مجله‌ای گفته می‌شود که به صورت الکترونیکی روی اینترنت چاپ و منتشر می‌شود. پس از اختراع وب، بسیاری از مجله‌های کاغذی به صورت الکترونیکی نیز چاپ می‌شوند. از لحاظ فاصله انتشار، مجله‌ها به شكل فصلی، دوماهانه، ماهانه یا سالانه منتشر می‌شوند که به دو صورت قابل دسترس هستند:

۱. پرداخت حق اشتراك و آبونمان

۲. دسترسی آزاد. مجله دسترسی آزاد (Open Access) به مجله‌ای گفته می‌شود که با حمایت مالی شخص یا سازمان خاصی منتشر می‌شود و خوانندگان بدون پرداخت حق اشتراک، به صورت آزاد یا رایگان به مقاله­های منتشر شده در آن مجله دسترسی پیدا می‌کنند و مقاله­های دلخواه خود را مطالعه، ذخیره یا چاپ می­نماید. البته این مجله‌ها رایگان نیستند، زیرا شخص یا سازمان خاصی هزینه چاپ و انتشار آنها را پرداخت می‌کند، بلکه برای خوانندگان رایگان هستند. اغلب مجله‌های انگلیسی زبان در ایران به صورت دسترسی آزاد منتشر می­شوند. البته هر مجله الکترونیکی الزاماً دسترسی آزاد نیست و برخی از آنها مستلزم پرداخت هزینه اشتراک هستند و مطالعه، ذخیره و چاپ مقاله­های آنها مستلزم پرداخت حق اشتراک است. هر مجله دسترسی آزاد به­طبع الکترونیکی است، اما هر مجله الکترونیکی به صورت آزاد قابل دسترس نیست.

فرایند انتشار مقاله

پژوهشگر(ان) بعد انجام پژوهش و یا در خلال انجام آن به دنبال مجله­ای مرتبط با موضوع اصلی مقاله خود هستند. بعد از یافتن مجله موردنظر، پژوهشگر باید سعی نماید که اصول انتشار آن مجله از قبیل شیوه نگارش، رسم­الخط، شیوه استناد و غیره را مورد توجه قرار دهد تا مقاله او توسط سردبیر و داوران مجله پذیرفته شود. پس از رعایت این مسائل و پس از اتمام مقاله، آن را برای سردبیر یا شخص مسؤول ارسال می­نماید. هنگام ارسال مقاله باید یک نامه­ای موسوم به (Covering Letter) برای سردبیر مجله نوشته شود و متن مقاله را در قالبی که مجله در راهنمای مؤلفان (Author Guidelines) اعلام کرده است که عموماً در قالب ورد (WORD) است ارسال نماید. فاصله بین خطوط مقاله حتماً باید دو برابر شود تا سردبیر، داوران و ویراستاران به­راحتی مقاله را خوانده و نکات لازم را به استحضار نویسنده برسانند.

با فرض رعایت تمامی نکات پیش­گفته، مقاله به دست سردبیر یا مدیر مسؤول مجله می­رسد. معمولاً سردبیر ابتدا مقاله را می­خواند به شرطی که نقض حق­مؤلف و سرقت ادبی نشده باشد، مقاله مشکل ساختاری نداشته باشد و ارزش ارسال برای داوران داشته باشد، آن را برای دو یا سه متخصص آشنا با موضوع مقاله ارسال می­نماید. اصل اساسی آن است که ویراستاران سعی می­نمایند هنگام پذیرش یا عدم پذیرش مقاله، ملیت و مقام نویسنده را در نظر نگیرند.

بررسی دقیق یا داوری دقیق

به فرایند داوری و بررسی دقیق مقاله­ها در اصطلاح انگلیسی Peer Review گفته می­شود. در بهترین حالت، مقاله­های منتشره در مجله‌های علمی (خواه پژوهشی یا ترویجی) توسط متخصصان موضوعي مورد داوری و بررسی قرار می‌گیرند. در زبان پارسی می­توان برابرنهاده هایی چون "بررسی دقیق" یا "بررسی تخصصی" را برای "Peer review" انتخاب نمود. منظور از بررسی دقیق، این است که مقاله­های منتشر شده در یک مجله تخصصی توسط کارشناسان و متخصصان آن حوزه علمی به­طور دقیق بررسی و ارزیابی شود تا مقاله­ها بتوانند به مرحله چاپ راه پیدا نمایند و اعتبار علمی مجله حفظ شود. در روند انتشار مجله­های علمی، کنترل کیفی مقاله­ها از اهمیت بسزایی برخوردار است. در واقع، کنترل کیفی یا بررسی دقیق یکی از معیارهای علمی در ارزیابی اعتبار مجله­هاست. به­طور خلاصه، بررسی دقیق یعنی:

- ارزیابی فنی و علمی مقاله­ها توسط کارشناسان

- ارزیابی و بررسی مقاله توسط داوران

- نظرخواهي از افراد اهل فن در مورد مقاله­های دریافتی به منظور تصمیم­گیری در مورد چاپ یا عدم چاپ یک مقاله توسط مجله

مجله­هایی که مقاله­های آنها توسط کارشناسان مورد بررسی دقیق قرار می­گیرد به آنها مجله­های داوری شده (Peer Reviewed Journals) گفته می­شود. سطح داوری و بررسی مقاله­ها در اعتبار ملی و بین­المللی یک مجله و جلب توجه خوانندگان و استناد به آن بسیار مؤثر است. قابل توجه است که مجله‌های علمی-پژوهشی بر اساس معیاری موسوم به ضریب تاثیرگذاری (Impact Factor)  که مبتنی بر میزان استنادها به مقاله­های منتشر شده در هر مجله است، مورد ارزیابی و رتبه­بندی قرار می­گیرند.

همان­گونه که پیشتر گفته شد سردبیر بعد از مطالعه مقاله، متن کامل آن را به همراه فرم ارزیابی مجله برای دو یا سه داورِ آشنا با موضوع مقاله ارسال می­نماید. معمولاً ویراستار مشخصات نویسنده و آدرس او را از مقاله حذف می­نماید و بعد برای داوران می­فرستد تا ملیت، نام و نشان نویسنده تأثیری بر پذیرش یا عدم پذیرش مقاله نداشته باشد. به­طور معمول، فرایند داوری یک مقاله بعد از ارسال برای داوران و تا زمان دریافت نظر آنها بین پانزده روز تا سه ماه به طول می­انجامد و فرایند چاپ حتی در مجله­های آمریکایی هم گاهی یک تا دو سال طول می­کشد و گاهی مقاله بعد از چاپ دیگر ارزش خواندن ندارد و محتوای آن کهنه شده است. در صورتی که  مقاله­ای توسط هر دو داور پذیرفته شود به مرحله چاپ راه پیدا می­نماید. اگر یکی از داوران مقاله را بپذیرد ولی داور دیگر با دلایل متقن آن را رد کرده باشد، مقاله پذیرفته نخواهد شد.

مجله­های کتابداری در ایران و شیوه داوری آنها

شیوه داوری و پذیرش مقاله توسط مجله­های کتابداری ایران واضح نیست. گاهی بعد از چندین ماه سردبیر مجله یا شخص مسؤول دریافت مقاله را اعلام نمی­نماید. ویراستاران و داوران یک مجله باید در مورد پذیرش مقاله­ها، اصولی داشته باشند که بر اساس آن به ارزیابی مقاله­ها بپردازند و  الگوی واحدی برای ارزیابی داشته باشند. این حق مسلم هر پژوهشگر است که دلایل رد مقاله­اش را بداند تا آن را ویرایش و یا برای مجله دیگری ارسال نماید. معمولاً هر مجله فرم ارزیابی ویژه­ای دارد که برای پذیرفتن مقاله­ها از آن استفاده می­نماید و یا به داوران ماهر و حرفه­ای این اختیار را می­دهد تا در موارد لزوم خارج از چارچوب فرم ارزیابی به بررسی و داوری مقاله مبادرت ورزند. در فرم ارزیابی معمولاً ساختار علمی مقاله از عنوان تا منابع مورد ارزیابی قرار می گیرد.

برخی از مجله­های کتابداری ایران اصلاً داوری نمی­شوند. در نتیجه، مقاله همان­گونه که دریافت شد، بدون کم و کاست با غلط­های املایی منتشر می­شود. برخی دیگر، سردبیر-محور هستند یعنی سردبیر مجله، مقاله را می­خواند، ویرایش می­کند و دستور چاپ آن را صادر می­نماید و داوری در کار نیست. در واقع، سردبیر همه فن حریف است. اما برخی دیگر از مجله­ها که جزو مجله­های درجه یک کتابداری ایران هستند، نیمه­داوری می­شوند و ایرادهای جزئی به نویسنده گرفته می­شود. یعنی تا حدودی داوری می­شوند که سه یا چهار مجله بیشتر نیستند.

در زیر نسخه ویرایش شده، فرم ارزیابی مقاله­های یکی از مجله­های علمی-پژوهشی فارسی آورده می­شود. البته این مجله، مجله حوزه کتابداری نیست بلکه هر یک یا دو سال یک­بار ممکن است ویژه­نامه کتابداری داشته باشد.

فرم ارزیابی مقاله­ها

عنوان مقاله

مشخصات بررسی­کننده مقاله

نام و نام خانوادگی:         رتبه دانشگاهی:             تخصص:

محل خدمت:                  نشانی کامل:                 تلفن:

۱. نوع مقاله:

پژوهشی                         مروری                سایر (توضیح دهید.)

۲. عنوان مقاله:

گویا است و با متن مطابقت دارد.              نارسا است و با متن مطابقت ندارد.

نیاز به اصلاح دارد.                                  عنوان و توضیح زیر پیشنهاد می­شود.

۳. چکیده مقاله:

جامع و کافی است.                     طولانی است.                 مختصر است.

نارسا است و نیاز به اصلاح دارد (لطفاً اصلاحات را مشخص نمایید.)

۴. مقدمه:

کامل و روشن است.       ناقص است.       مقدمه ندارد.

۵. پیشینه پژوهش:

دارد و مناسب است.                   نسبتاً مناسب است.      

ندارد.                                        ناقص است.                              

۶. روش پژوهش:

علمی است                      تا حدی علمی است.                  ناقص است.

۷. بحث و نتیجه­گیری:

به­طور منطقی و منسجم نتیجه­گیری شده است.   نیاز به اصلاح است.

با نتایج حاصل از مقاله ارتباط ندارد.

۸. منابع و مآخذ:

آیا صحیح تنظیم شده است؟ بله   خیر                 آیا روزآمد هستند؟  بله خیر

آیا با محتوای مقاله ارتباط موضوعی دارد؟ بله  خیر   آیا معتبر هستند؟   بله خیر

۹. محتوای مقاله:

آیا اندیشه­ای نو و یا راه­حلی بدیع را در حوزه تخصصی موردنظر ارائه داده است؟         

بله                                خیر                   تا حدودی

۱۰. جداول:

به جدول نیاز داشته است.           صحیح تنظیم شده­اند.

جداول اضافی دارد.                     عنوان جداول گویا نیست (لطفاً توضیح داده شود.)

۱۱. شکل­ها:

به شکل نیاز نداشته است.            کامل هستند.                            

واضح نیستند.                               مقیاس ذکر نشده است.

عنوان شکل­ها گویا نیست. (لطفا توضیح داده شود.)

۱۲. محاسبات آماری:

لازم نبوده است.                    لازم بوده و به خوبی انجام شده است.

اشتباه محاسباتی دارد.          لازم بوده، ولی به خوبی انجام نشده است.          

روش آماری مناسب استفاده نشده است. (لطفاً توضیح داده شود.)

۱۳. روش و شیوه نگارش:

قابل قبول است.                         قابل قبول نیست.

نیازمند بازنویسی است.  احتیاج به ویرایش دارد.

۱۴. حجم مقاله:

متناسب است.               زیاد است.          کم است.          

اظهارنظر کلی درباره چاپ مقاله:

الف. برای چاپ مناسب نیست.

ب. با کیفیت فعلی مقاله برای چاپ مناسب است.

ج. با تغییرات و اصلاحات برای چاپ مناسب است.

چنانچه مقاله با نظریه بند "ج" قابل چاپ به نظر می­رسد. خواهشمند است اصلاحات لازم در زیر یا در متن مقاله منعکس شود.

 

با سپاس از صرف وقت، دقت و صراحت شما در پاسخگویی به پرسش­ها.

نوشته : علیرضا نوروزی در ساعت ۱:۱۳ ‎ق.ظ روز ۱۳۸٥/٥/٢٩


نویسنده وبنوشت

علیرضا نوروزی

تماس با وبنگار
علیرضا نوروزی


آرشیو وبنوشت

صفحه نخست
آبان ٩۱
بهمن ۸٧
دی ۸٧
آذر ۸٧
آبان ۸٧
شهریور ۸٧
امرداد ۸٧
تیر ۸٧
خرداد ۸٧
اردیبهشت ۸٧
فروردین ۸٧
اسفند ۸٦
دی ۸٦
آذر ۸٦
آبان ۸٦
مهر ۸٦
شهریور ۸٦
امرداد ۸٦
تیر ۸٦
اردیبهشت ۸٦
فروردین ۸٦
اسفند ۸٥
بهمن ۸٥
دی ۸٥
آذر ۸٥
آبان ۸٥
مهر ۸٥
شهریور ۸٥
امرداد ۸٥
خرداد ۸٥
اردیبهشت ۸٥
فروردین ۸٥
اسفند ۸٤
بهمن ۸٤
دی ۸٤
آذر ۸٤
آبان ۸٤
مهر ۸٤
شهریور ۸٤
امرداد ۸٤
خرداد ۸٤
اردیبهشت ۸٤
اسفند ۸۳
بهمن ۸۳
دی ۸۳
آذر ۸۳
آبان ۸۳
فروردین ۸۳

پیوندستان

  مشاوره اطلاعاتی

کلینیک اطلاعات ایران

InforMetrix

Information Metrix

InforMetrix Services

مجله وب شناسی

مجله وب شناسی فرانسوی

وبنوشت مجله وب شناسی

گروه بحث علم اطلاعات و دانش ایران

ضریب تأثیرگذاری وبگاه های دانشگاهی ایران

وب سنجی

وبسنجی

سازماندهی دانش

آرشیو دسترسی آزاد کتابداری و اطلاع رسانی

انجمن نمایه‏سازی ایران

انجمن علم و فناوری اطلاعات کورد

صرافی یورو

تماس با من






حوزه های موضوعی
وب شناسی، دانش شناسی
مشاوره اطلاعاتی
علم سنجی، کتاب سنجی
استفاده از مطالب وبنوشت
مشاوره اطلاعاتی با ذکر منبع مجاز است
سپاس
دکتر علیرضا نوروزی


لوگوی دوستان

وبلاگ فارسی
وبلاگ فارسی