کتابداری در ایران: چرا ناشناخته مانده است؟

هر از گاهی در کتابداری ایران بحث از تغییر نام رشته و تغییر محتوای دروس دوره های کارشناسی و کارشناسی ارشد مطرح می­شود و اعتراض و نقطه نظرها به اوج خود می­رسد به طوری که فکر می­کنید که خدای ناخواسته فردا در عرصه کتابداری ایران یک انقلاب اطلاعاتی صورت می­گیرد و نام رشته و محتوای آن عوض خواهد شد. اما متاسفانه این انتقادها مانند طغیان دریا چندان دوام ندارد و صرفاً با چند اظهارنظر به پایان می­رسد و هیچ کارشناسی روی این مساله مهم صورت نمی­گیرد. گروه بحث کتابداری مشهد هم که آرشیو ندارد تا بتوان نگاهی کامل بر اظهارنظرها در این باره انداخت.

 قبل از مطالعه دنباله بحث خواهشمند است که نگاهی به فهرست درس­های کتابداری دانشگاه راگرز (MLIS: Library and Information Science) آمریکا (که در ادبیات فارسی با غلط مصطلح دانشگاه راجرز می­شناسند) بیندازید. برای آندسته از افرادی که اطلاع ندارند، پروفسور تفکو ساراسویک (Professor II) نیز استاد کتابداری این دانشگاه است.

  همانگونه که در یکی از یادداشت­های سال گذشته در همین­جا مطرح شد باید با دید انتقادی به کتابداری ایران نگریست و باید دید که چرا رشته کتابداری نمی­تواند انتظارات دانشجویان خود و جامعه را برآورده نماید. باید آسیب­شناسی و ریشه شناسی کرد. در مقایسه بین دانشگاه های ایرانی با دانشگاه های خارجی در این حوزه چند نکته مهم به چشم می­خورد. نخست آنکه گروه های کتابداری در دانشگاه های خارجی خود تصمیم گیرنده هستند و استقلال تام دارند. به عبارت دیگر، دانشگاه ها با توجه به اعضای هیات علمی خود و نیازهای روز جامعه شرح رئوس مطالب یک رشته را تعیین می­کنند و در نهایت انجمن­ها و سازمان­های ملی در این حوزه اعتبار آنها را تعیین می­کنند. در واقع، یک نوع رقابت بین گروه های کتابداری در دانشگاه ها خارجی وجود دارد تا بتوانند بودجه و امکانات بیشتری کسب کنند و دانشجویان بیشتری را جلب نمایند و در نهایت اعتبار خود را بالا ببرند. در نتیجه، برای هر گروه وبگاه طراحی می­کنند و تا جایی که می­توانند برای پذیرش دانشجو تبلیغ می­کنند و اساتید محترم سالی حداقل چهار مقاله بین المللی دارند. وقتی به شرح دروس گروه های آموزشی خارجی می­نگرید، می­بینید که دروس کاملاً تخصصی هستند. تا حد امکان سعی می­کنند که به آموزش استفاده از فناوری­های اطلاعاتی و ارتباطی (فاوا)، رایانه، اینترنت، کتابخانه های مجازی، پایگاه های اطلاعاتی، مدیریت دانش و سازماندهی اطلاعات در محیط اینترنت و وب، اقتصاد دانش و جایگاه اطلاعات در عرصه رقابت اقتصادی، و غیره بپردازند.

 در حالی که ما بعد از سی­سال از گذشت آموزش کتابداری در ایران هنوز هم به دروسی مثل تاریخ ادبیات ایران، تاریخ ادبیات جهان، روانشناسی عمومی و روانشناسی کودک، تاریخ تمدن و تاریخ اجتماعی ایران و امثالهم می­پردازیم. غافل از این که این دروس در عمل به هیچ کار نمی­آیند. دانشجو به محض خروج از سر جلسه امتحان، همه آنها را به بایگانی تاریخ می­سپارد، و ممکن است که هرگز آنها را فرا نخواند. به راحتی می­توان این دروس را با دروس تخصص نوین جایگزین کرد. متاسفانه اساتیدی که دروس روانشناسی کودک را تدریس می­کنند به خود اجازه نمی­دهند که در مورد نحوه رفتار و برخورد با کودک در کتابخانه ها چهار مقاله مطالعه کنند و چهار نکته به دانشجویان کتابداری بیاموزند.

 در عصر اطلاعات و در جوامع دانش­محور مبتنی بر شبکه اینترنت، آشنایی با کتابهای مرجع کاغذی چندان معنی پیدا نمی­کند. بنابراین، بسیاری از دروس دوره کارشناسی کتابداری در ایران نیز باید متناسب با زمان عوض شود. مرجع­شناسی عمومی فارسی و عربی و یا مرجع شناسی لاتین مبتنی بر کاغذ باید جای خود را به مرجع­شناسی مبتنی بر شبکه اینترنت دهند و ماشین­نویسی عهد عتیق جای خود را به آشنایی با وورد، پاورپوینت، اکسل، و غیره دهند. لذا یک بازنگری کلی در دوره های کارشناسی کتابداری در ایران کاملاً ضروری است و با تغییر نام چند درس و ارائه محتوای قدیمی هیچ دردی دوا نمی­شود و نخواهد شد.

 برای نمونه، وقتی که اغلب دانشجویان کتابداری با طراحی وبگاه و صفحه وب آشنایی ندارند و حتی نمی­توانند برای خود یک صفحه شخصی برای ارائه شرح فعالیت­های علمی خود (CV) طراحی نمایند، چگونه باید انتظار داشت که اینها کتابخانه های سنتی نسل یک موسوم به کتابخانه یک (Library 1.0) را به سوی نسل نوین کتابخانه دو (Library 2.0) بکشانند.

 دوم این که در این کشورهای خارجی دانشگاه ها با بخش صنعت در تماس مستقیم هستند. اغلب دانشجویان از سازمان  یا مؤسسه ای بورس دارند. لابراتوارهای کتابداری و اطلاع­رسانی به کارهای اقتصادی و قرارداد تجاری می­پردازند. دانشجو مجانی کارورزی نمی­کند. بسیاری از سازمان­ها از گروه درخواست کارورز می­کنند و از کارورز می­خواهند که پایگاه اطلاعاتی طراحی کند و یا بخش خاصی از سازمان، اعم از کتابخانه و یا مرکز اطلاعاتی را سازماندهی و راه اندازی نماید. مرکز اطلاع­رسانی یا کتابخانه قلب سازمان و اطلاعات اساس تصمیم­گیری است. حال آن که اگر در سازمان­های ما کتابخانه را حذف کنید، هیچ خللی بر کار سازمان وارد نمی­شود. اما اگر فقط یک­روز، آنهم به منظور تعمیرات، آبدارخانه را تعطیل کنید صدای همه کارکنان در می­آید. آیا می­دانید که دانشگاه هایی در این کشور هستند که کتابخانه ندارند و بعد از ساخت تازه یاد کتابخانه افتاده و چند تا اتاق به کتابخانه اختصاص می­دهند.

 ممکن است گفته شود که وضعیت کتابداری ایران امروزه خیلی بهتر از سی سال پیش است و تعداد کتاب­ها و مجله های این حوزه نشانه این تحول و تغییر است، اما این یک فرآیند طبیعی است. اگر سی سال پیش رایانه، وب، وبنوشت (وبلاگ) و رایانامه (پست الکترونیکی) وجود داشت به طور حتم وضعیت خیلی بهتر از این بود. امروزه دانشجوی سال اولی حرف­هایی می­زند که برخی افراد کارکشته از آن بی­خبر هستند.

 اما یک مسأله دیگری که در کتابداری ایران به آن توجه نمی­شود یا چندان مورد نقد قرار نمی­گیرد، جایگاه دولت در اشاعه اطلاعات، کتابخوانی، و کتابخانه سازی است. همه می­گویند که میزان مطالعه و کتابخوانی در جامعه ما خیلی پایین است. اما آقایان محترم شماها که این را می­گویید چه تعداد روزنامه و مجله رایگان در ایستگاه های اتوبوس و متروی تهران بین مردم پخش می­کنید که انتظار دارید که مردم کتابخوان شوند؟ چند درصد مسافران اتوبوس و مترو را در حال مطالعه می­بینید؟ چه تعداد بُن کتاب بین اقشار مردم پخش می­کنید که مردم کتاب بخرند؟ دولت می­تواند سالی حداقل پنجاه هزار تومان از پول نفت به عنوان بُن خرید کتاب به منظور فرهنگ­سازی و ارتقای سطح علمی کشور بین اقشار مختلف تقسیم کند بعد نتیجه اش را ببیند. برخی­ها گناه ناآشنایی جامعه و کتاب­نخوانی جامعه را به گردن کتابداران بیچاره می­اندازند.  

 بد نیست که نورافکن واقعیت­نما به سمت دولت، دولتمردان و مجلسیان چرخانده شود تا مشخص شود که دولت چقدر برای کتابخانه های عمومی و مدارس که در واقع قدمگاه نخست آشنایی با کتاب و کتابخانه و کتابداری هستند، بودجه اختصاص می­دهد. همه می­دانیم که بین ۳۰ تا ۴۰ درصد جامعه ما را روستاییان تشکیل می­دهند، اما چه تعداد کتابخانه روستایی و کتابخانه سیار برای روستاهای ایران داریم؟ متأسفانه در قوانین این کشور با تاریخ هفت هزار ساله هیچ قانونی برای حمایت از کتابخانه های روستایی و فرهنگ سازی در روستاها گنجانده نشده است. آیا می­دانید که برخی گروه های کتابداری ایران که مثل قارچ رشد می­کنند، در کتابخانه دانشکده یا دانشگاه خود هیچ کتاب، مجله و منبعی به زبان انگلیسی و حتی فارسی ندارند و بعد دانشجوهای خود را به اینجا و آنجا و این و آن ارجاع می­دهند؟ وقتی که مدیران و روسای دانشمند برخی از دانشگاه ها هیچ برنامه ای برای کتابخانه و منابع اطلاعاتی ندارند و اساساً دانشگاه جزوه محور است، چه انتظاری از کتابدار و دانشجو و جامعه دارید؟

نتیجه گیری

 بدانید و آگاه باشید که گذشت زمان هیچ چیزی را حل نخواهد کرد، بلکه شکاف اطلاعاتی و فناوری ما را با جهان غرب بیشتر و بیشتر می­کند، بخصوص که ما هیچ برنامه استراتژیکی برای آینده کتابخانه ها نداریم. بدون تخصیص بودجه کافی به بخش "فرهنگ، فرهنگ­سازی و کتابخانه سازی" رشد علمی در هیچ کشوری ممکن نیست. برای نمونه، فرانسه از سال ۱۹۹۰ تعداد کتابخانه های عمومی اش را دو برابر کرد تا فرهنگ­سازی نماید. اغلب کتابخانه های عمومی این کشور اکنون به اینترنت دسترسی دارند و کاربران برای دسترسی به اینترنت به کتابخانه می­آیند. هر کتابی را می­توان از هر کتابخانه عمومی در کل کشور فرانسه امانت گرفت، این هم به خاطر فهرستگان مشترک کتابخانه های عمومی و فهرستگان مشترک کتابخانه های دانشگاهی است. باید "کتاب" به عنوان کانال اصلی انتقال دانش، فرهنگ و بینش وارد سبد خرید خانواده ها شود

نوشته : علیرضا نوروزی در ساعت ۸:٥٩ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٦/٥/٢۳


نویسنده وبنوشت

علیرضا نوروزی

تماس با وبنگار
علیرضا نوروزی


آرشیو وبنوشت

صفحه نخست
آبان ٩۱
بهمن ۸٧
دی ۸٧
آذر ۸٧
آبان ۸٧
شهریور ۸٧
امرداد ۸٧
تیر ۸٧
خرداد ۸٧
اردیبهشت ۸٧
فروردین ۸٧
اسفند ۸٦
دی ۸٦
آذر ۸٦
آبان ۸٦
مهر ۸٦
شهریور ۸٦
امرداد ۸٦
تیر ۸٦
اردیبهشت ۸٦
فروردین ۸٦
اسفند ۸٥
بهمن ۸٥
دی ۸٥
آذر ۸٥
آبان ۸٥
مهر ۸٥
شهریور ۸٥
امرداد ۸٥
خرداد ۸٥
اردیبهشت ۸٥
فروردین ۸٥
اسفند ۸٤
بهمن ۸٤
دی ۸٤
آذر ۸٤
آبان ۸٤
مهر ۸٤
شهریور ۸٤
امرداد ۸٤
خرداد ۸٤
اردیبهشت ۸٤
اسفند ۸۳
بهمن ۸۳
دی ۸۳
آذر ۸۳
آبان ۸۳
فروردین ۸۳

پیوندستان

  مشاوره اطلاعاتی

کلینیک اطلاعات ایران

InforMetrix

Information Metrix

InforMetrix Services

مجله وب شناسی

مجله وب شناسی فرانسوی

وبنوشت مجله وب شناسی

گروه بحث علم اطلاعات و دانش ایران

ضریب تأثیرگذاری وبگاه های دانشگاهی ایران

وب سنجی

وبسنجی

سازماندهی دانش

آرشیو دسترسی آزاد کتابداری و اطلاع رسانی

انجمن نمایه‏سازی ایران

انجمن علم و فناوری اطلاعات کورد

صرافی یورو

تماس با من






حوزه های موضوعی
وب شناسی، دانش شناسی
مشاوره اطلاعاتی
علم سنجی، کتاب سنجی
استفاده از مطالب وبنوشت
مشاوره اطلاعاتی با ذکر منبع مجاز است
سپاس
دکتر علیرضا نوروزی


لوگوی دوستان

وبلاگ فارسی
وبلاگ فارسی