آمورش کتابداری در ایران: ضرورت بازنگری

فناوری های اطلاعاتی و ارتباطی (فاوا) روند دسترسی به موقع، استفاده بهینه و سازماندهی اطلاعات را تسهیل نموده اند. در یک نگاه انتظار می رود که بازار کار برای فارغ التحصیلان علوم کتابداری و اطلاع رسانی را افزایش دهند. اما در عمل این گونه نیست و بازار کار کتابداری هیچ تغییر اساسی نکرده است. و شاید باید دلیل این امر را در محتوای دروسی جستجو نمود که در دانشگاه ها تدریس می شود.

با ورود فناوری های نوین اطلاعاتی و ارتباطی، عبارت اطلاع رسانی هم به نام رشته کتابداری اضافه شد و اعضای هیأت علمی کتابداری در سطح دنیا رفته رفته به سمت اطلاع رسانی حرکت کردند. برخی از صاحب نظران از جمله هاوسر(۱۹۸۸) و گورمن(۲۰۰۴) معتقدند که علم اطلاعات در بهترین حالت جزیی فرعی از علم کتابداری است و در بدترین حالت، برای آن مضر و نامساعد است. البته هاوسر در جای دیگری معتقد است که واژه علم اطلاعات مترادف دیگری برای علم کتابداری است. به نظر می رسد که این دو باید همپای یکدیگر گسترش یابند و باید مکمل یکدیگر باشند. در صورتی که  پژوهش و آموزش در رشته کتابداری بیشتر روی اطلاع رسانی تأکید نماید و به مباحث اساسی و بنیادی رشته کتابداری پرداخته نشود در درازمدت به زیان رشته کتابداری و کتابخانه ها خواهد بود.

ورود فاوا یک تغییر اساسی در عرصه اطلاع رسانی ایجاد کرد و باعث تغییر کانون توجه از کتاب و کتابخانه سنتی به سوی اطلاعات و اطلاع رسانی  نوین (ذخیره و بازیابی اطلاعات به صورت پیوسته در کتابخانه های دیجیتالی و اینترنت) شد. فاوا و در رأس آن اینترنت (وب، وبگاه، وبنوشت، کتاب الکترونیکی، رایانامه، ویکی، ...) ساختار تعامل و ارتباط افراد با کتاب و کتابخانه سنتی و ارتباطات فردی را تغییر دادند. و موجب تغییر رفتار اطلاع یابی افراد شدند به گونه ای که نیاز افراد را به کتابخانه های سنتی کاغذ محور تغییر دادند. رشد سریع منابع وب و کتابخانه های دیجیتالی که به سهولت قابل جستجو هستند نشان از این تغییر ارتباطات علمی است.

بیش از ۴۰ سال از آموزش رشته کتابداری در ایران می گذرد و ارزیابی دقیق کمی و کیفی از نظام آموزشی کتابداری ایران و محتوای برنامه درسی انجام نگرفته است. به نظر می رسد که برای برآورده کردن نیازهای کنونی جامعه (کتابخانه ها)، نظام آموزشی کتابداری ایران نیازمند تحول و تغییر است. در واقع، باید بین آنچه که در دانشگاه ها به دانشجویان (کتابداران آینده) آموخته می شود و نیازهای کتابخانه ها یک رابطه درستی برقرار باشد و نه این که بین این دو یک چالش و شکاف عمیق باشد. دروسی که در حال حاضر  در دانشگاه ها تدریس می شوند، جوابگوی نیاز کتابخانه های نوین و مراکز اطلاع رسانی در شرکت ها و کمپانی ها را نیستند. لذا نظام آموزشی کتابداری ایران در سطوح کارشناسی و کارشناسی ارشد نیازمند بازبینی است.

به عنوان نمونه ۴۰ سال پیش زمانی که دوره کارشناسی کتابداری راه اندازی شد، رایانه و اینترنت نبود. اگرچه امروزه یک درس ۲ واحدی آشنایی با رایانه در دروس کتابداری گنجانده شده است اما متأسفانه برخی از مدرسان این درس ۲ واحدی، به جای آشنا کردن دانشجو با رایانه و سیستم عاملی مثل ویندوز، به تدریس زبان هایی مثل بیسیک و کیوبیسیک می پردازند چیزی که اصلاً برای یک دانشجوی کتابداری مفید نیست.

دانشجویی که در عمرش هرگز به صفحه کلید رایانه دست نزده است، فردا از دانشگاه فارغ التحصیل می شود و در یک کتابخانه ای مشغول به کار می شود چگونه از ایشان انتظار می رود که در بخش فهرست نویسی با استفاده از رایانه به کار مشغول شود. اینجاست که بین آموخته ها و عمل یک شکاف و مشکل پیش می آید. البته باید توجه داشت که این مشکل از نظام آموزش و پرورش ما شروع می شود. وقتی یک دانش آموز در مدرسه که خانه دوم اوست، مقدمات آشنایی با رایانه را فرا نمی گیرد و هیچ مرکز رایانه ای در مدارس وجود ندارد، به طور حتم این مسأله به دانشگاه هم کشانده می شود. در دانشگاه هم با رایانه آشنا نمی شود، پس این دانش آموز دیروز و دانشجوی امروز کی می خواهد با رایانه و فاوا آشنایی پیدا کند. وقتی یک کتابدار نداند که رایانه چگونه کار می کند و نداند که اینترنت چیست؛ چگونه می تواند ضرورت داشتن اینترنت را برای مدیرانی که فاقد سواد کتابداری و فاقد دانش مدیریت کتابخانه هستند توجیه نماید. اما برعکس اگر دانشجو با این فناوری ها آشنا باشد وقتی به محیط کار می رود، به راحتی می تواند این مسأله را توجیه نماید.

          یکی از مهمترین بخش های نظام آموزش کتابداری به اعضای هیأت علمی  (سطح دانش، روزآمدسازی و کسب اطلاعات نوین، انجام پژوهش، تجربه عملی در کتابخانه ها، ...) مرتبط است. نظام کتابداری باید پژوهش محور باشد و در کنار آموزش، اعضای هیأت علمی به پژوهش های بنیادی بپردازند. در این راستا ضروری است که گروه های کتابداری ایران بر اساس ملاک ها و معیارهای مختلف ارزیابی درونی و اعتبارسنجی شوند. پیشنهاد می شود که میزان مقالات و کتاب های تألیفی و آثار ترجمه ای چاپ شده در سطح ملی و بین المللی توسط اعضای هیأت علمی و پژوهشگران این رشته در قالب یک پایان نامه کارشناسی ارشد انجام شود. باید توجه داشت که در یک نظام آموزشی منظم و فعال یک رابطه دو سویه بین مدرس و دانشجو وجود دارد. مدرس باید دانش فنی لازم را داشته باشد و دانشجو را به مطالعه و پژوهش تشویق نماید. اگر مدرس باسواد باشد به نفع دانشجو و بر عکس. اگر مدرس ضعیف باشد، اما دانشجو به معنای واقعی دانش جو باشد و دانش فنی خوبی داشته باشد، مدرس را به چالش می کشاند و مدرس به ناچار باید اطلاعات خود را به روز کند. در غیر این صورت مدرس جزوه اش را در طی سی سال خدمت خود هرگز عوض نمی کند.

فقدان پژوهش های بنیادی و مشکلات برنامه آموزشی از مسائلی است که همچنان حل نشده باقی مانده است. دروس باید منطبق با استانداردهای جهان و ایران باشند و از سطح کیفی قابل قبولی برخوردار باشند. آنچه که هنگام استخدام یک فارغ التحصیل کتابداری مهم است این است که دانشجو علاوه بر داشتن دانش کتابداری و اطلاع رسانی لازم است با فناوری های اطلاعاتی و ارتباطی روز نیز آشنا باشد، به همین دلیل دروس باید منطبق با نیازهای واقعی جامعه باشد.

البته باید توجه داشت که همه مشکلات پیش گفته ناشی از نظام آموزشی کتابداری ایران نیست بلکه رشته کتابداری جزئی از نظام آموزش عالی کشور و در نهایت بخشی از دستگاه عظیم الطویل دولت است که متأثر از سیاستگذاری های کلان مملکت است. به عنوان نمونه، سیاست های کلان دولت در بخش فرهنگ و کتابخانه ها، بودجه خرید کتاب در کتابخانه ها، سیاست های استخدامی و غیره بر نظام آموزش کتابداری ایران و دانشجویان کتابداری تأثیر مستقیم دارد. به نظر می رسد که لازم است دروس زیر نیز به دروس تخصصی کتابداری اضافه شود و یک تجدیدنظر اساسی در نظام کتابداری ایران انجام شود.

* آشنایی با چاپ و نشر الکترونیکی

* فناوری اطلاعات و ارتباطات (آشنایی با رایانه، آشنایی با اینترنت)

* آشنایی با وب (طراحی وبگاه و وبنوشت برای کتابخانه، نمایه سازی وب، ذخیره و بازیابی اطلاعات در محیط وب)

* فهرست نویسی منابع الکترونیکی

* خدمات مرجع الکترونیکی  

Gorman, M. (2004). Whither library education? New Library World, 105(9/10), 376-380

Houser, L. (1988). A conceptual analysis of information science. Library and Information Science Research, 10 (1), 3-34.  

نوشته : علیرضا نوروزی در ساعت ٢:۱۳ ‎ق.ظ روز ۱۳۸٤/۱۱/٢٩


نویسنده وبنوشت

علیرضا نوروزی

تماس با وبنگار
علیرضا نوروزی


آرشیو وبنوشت

صفحه نخست
آبان ٩۱
بهمن ۸٧
دی ۸٧
آذر ۸٧
آبان ۸٧
شهریور ۸٧
امرداد ۸٧
تیر ۸٧
خرداد ۸٧
اردیبهشت ۸٧
فروردین ۸٧
اسفند ۸٦
دی ۸٦
آذر ۸٦
آبان ۸٦
مهر ۸٦
شهریور ۸٦
امرداد ۸٦
تیر ۸٦
اردیبهشت ۸٦
فروردین ۸٦
اسفند ۸٥
بهمن ۸٥
دی ۸٥
آذر ۸٥
آبان ۸٥
مهر ۸٥
شهریور ۸٥
امرداد ۸٥
خرداد ۸٥
اردیبهشت ۸٥
فروردین ۸٥
اسفند ۸٤
بهمن ۸٤
دی ۸٤
آذر ۸٤
آبان ۸٤
مهر ۸٤
شهریور ۸٤
امرداد ۸٤
خرداد ۸٤
اردیبهشت ۸٤
اسفند ۸۳
بهمن ۸۳
دی ۸۳
آذر ۸۳
آبان ۸۳
فروردین ۸۳

پیوندستان

  مشاوره اطلاعاتی

کلینیک اطلاعات ایران

InforMetrix

Information Metrix

InforMetrix Services

مجله وب شناسی

مجله وب شناسی فرانسوی

وبنوشت مجله وب شناسی

گروه بحث علم اطلاعات و دانش ایران

ضریب تأثیرگذاری وبگاه های دانشگاهی ایران

وب سنجی

وبسنجی

سازماندهی دانش

آرشیو دسترسی آزاد کتابداری و اطلاع رسانی

انجمن نمایه‏سازی ایران

انجمن علم و فناوری اطلاعات کورد

صرافی یورو

تماس با من






حوزه های موضوعی
وب شناسی، دانش شناسی
مشاوره اطلاعاتی
علم سنجی، کتاب سنجی
استفاده از مطالب وبنوشت
مشاوره اطلاعاتی با ذکر منبع مجاز است
سپاس
دکتر علیرضا نوروزی


لوگوی دوستان

وبلاگ فارسی
وبلاگ فارسی